يادداشت ها
روحانيّت و کودتای 28 مرداد

مرحوم مهندس عزّت الله سحابی

در جریان ِ کودتای 28 مرداد و حوادث ِ پس از آن ،روحانیّت به طور کلی به دو دسته تقسیم می شد . موافقان و مخالفان ِ کودتا. تعداد ِ روحانیون ِ مخالف ِ کودتا در مجموع کم تر از روحانیون ِ موافق ِ کودتا بود . در رأس ِ مخالفان ِ کودتا باید از مرحوم آیةالله سیّد رضا زنجانی نام برد .مرحوم زنجانی  در همان روزهای اوّل ِ پس از کودتا ،یعنی 29 مرداد یا 30 مرداد ،اوّلین گام را در جهت ِ تأسیس ِ نهضت ِ مقاومت ِ ملی برداشتند . در روز ِ 30 مرداد سال 1332 ،مرحوم زنجانی تراکت هایی را با مضمون ِ " نهضت ادامه دارد " در خانه ها می انداخت . به جز ایشان آقای میرسیّد علی رضوی قمی ،مرحوم  سید مهدی قوام ، مرحوم طالقانی ،مرحوم حاج آقا ضیاء حاج سیّد جوادی ، مرحوم سیّد ابراهیم میلانی، مرحوم جلالی، مرحوم سیِد مرتضی شبستری و...نیز از جمله روحانیون ِ مخالف ِ کودتا بودند . اینان از دوران ِ مصدق ،هیئتی داشتند به نام ِ "هیئت ِ علمیّه ی تهران " که پس از کودتا به دعوت ِ آیةالله زنجانی بار ِ دیگرگرد آمدند و علیه کودتا فعالیّت کردند و هدفشان هم مبارزه با کودتا و جوّ پس از آن بود . آن ها باعث و بانی ِ کودتا را روحانیّت می دانستند .

به جز این ها گروهی از روحانیون ِ مخالف ِ کودتا هم بودند که سیاسی نبودند ،مانند ِ مرحوم آقا سیّد صدرالدین جزایری و مرحوم مطهری و مرحوم سبط الشیخ و حاج آقا باقر قمی.

گروه ِ دیگر ِروحانیون موافق ِ کودتا بودند . جوّی که علیه ِ روحانیّت پس از کودتا به وجود آمد ، عمدتاً به دلیل ِ اقداماتی بود که این گروه از روحانیون هم چون سیّد محمد بهبهانی ،بهاءالدین نوری و دیگران در دوران ِ مصدق و پس از کودتا انجام  می دادند .

معروف بود که بهبهانی یک ماه پس از کودتا سفری به مشهد کرد. در مشهد هم البته روحانیون ِ بنامی هم چون مرحوم کفایی و مرحوم سبزواری با کودتاچیان همکاری کرده بودند .آقای بهبهانی در بازار ِ مشهد برای خرید به مغازه ای مراجعه می کند . به هنگام پرداخت ِ پول ِ جنس ،کاسب ِ مزبور که او را شناخته بود ،می گوید :حاج آقا ،دلار هم خُرد می کنیم . و این کنایه از آن بود که در میان ِ مردم شایع شده بود که روحانیون هم در قضیه ی کودتا پول گرفته اند .

این دسته از روحانیون ،خیلی قدرتمند بودند . بهبهانی  درخیابان ِ سیروس ِ تهران ،حوزه ی علمیه ای دایر کرده بود . وی که باهوش ،زیرک و با سواد بود ،فردی به تمام معنا سیاسی بود . وی از زمان ِ رضا شاه با دربار روابط ِ نزدیکی داشت . در جریان ِ حوادث ِ نهضت ِ ملی نیز چندین بار به طور کلی از شاه حمایت کرد . در روز ِ نهم اسفند سال 31 ،هنگامی که شاه قصد ِ رفتن از کشور را داشت ،بهبهانی در حالی که چند نفر زیر ِ بغل ِ او را گرفته بودند ، به مقابل ِ دربار رفت و در آن جا سخنانی ایراد کرد ،به این مضمون که :ای مردم !اگر شاه برود ، اسلام هم از این مملکت خواهد رفت . آقای فلسفی هم جزو همین گروه بود که بعد از کودتا در مسجد ِ سپه سالار سخنرانی غرّایی کرد و در ستایش ِ شاه اغراق نمود . مرحوم آیةالله بروجردی هم بعد از کودتا ،بازگشت ِ شاه را تبریک گفت .

از :نیم قرن خاطره و تجربه :خاطرات مهندس عزّت الله سحابی (از دوران کودکی تا انقلاب 57) ،تهران ، فرهنگ صبا ، چاپ دوم :1388 ،ج1، صص 160 و 161.