يادداشت ها
سفرنامه ی اصفهان و شیراز (14)

 

در مجله ی "یادگار " (سال پنجم ، ش دهم ،صص28تا42)می خوانیم که : "درسال 1180 در شفت ِ گیلان (جنوب غربی رشت) به دنیا آمده [...] وقتی که به اصفهان رسید ، دانشمندی بود که [...] در نهایت ِ فقر و تهی دستی بود [...] .وقتی یکی از طلاب ِ قم در ایام ِ توانگری و شوکت ِ حجةالاسلام ،نامه ای به او نوشت واز تنگ دستی ِ خود نالید . حجةالاسلام در جواب ِ او چنین نوشت :"خادم ِشریعت [...] زمانی که وارد این ولایت شد،سوای یک انموذج ویک مجلد مدارک به خط ِنحس ِ خود ،چیزی دیگر نداشت و حال ، کم ترین کتاب خانه ای می باشد که به کتاب خانه ی احقر برسد " .

"[...]روزی در آن جا حاجی به دیدن ِ سیّد رفت .دید سیّد افتاده است .معلوم شد سیّد از گرسنگی غش کرده [...][او] به تدریج تا آن جا ثروتمند [...]شده که سالی هفتاد هزار تومان به دیوان مالیات می داده وعدد ِ آبادی ها وخانه ها ومیزان ِ نقدینه ی او را هیچ کس جز خود ِ او نمی دانسته [...].[...] بعضی از عوام الناس او را کیمیاگر می دانسته وبعضی به او عمل ِ قرطاس نسبت می داده و می گفته اند که او کاغذ را به هم می پیچید وعملی می کرد که آن مبدّل به پول می شد و برخی دیگر ، ثروت ِ او را از خزانه ی غیب نازل و وارد می شمردند . امّا حقیقت ِ مطلب گویا این است که یکی از متموّلین ِ شفت که میزان دیانت وتقوای آقا را شنیده بود ،مالی گزاف به اصفهان نزد ِ هم شهری ِ خود می فرستد تا مقداری از آن را خود به تصرّف بگیرد و بقیّه را به معامله و استثمار بیندازد ؛منافع ِ آن را خود بردارد و اصل ِ مال را هم پس از مردن ِ او در مصارف ِ خیریّه به کار ببرد .سیّد به همین ترتیب عمل نمود و پول ِ آن متموّل ِ شفتی را قسمتی صرف ِ تجارت کرد وبا قسمتی دیگر به بیع ِ شرط گرفتن ِ املاک ِ مردم مشغول شد .از تجارت ،سود ِ گران برد و در عمل ِ بیع ِ شرط هم به محض ِ این که موعد سر می رسید ، موارد ِ بیع را به تصرّف ِ خود می گرفت یا به وجه ِ نقد مبدّل می ساخت و این کار که چندین سال به طول انجامید ،سیّد را صاحب ِ آلاف و الوف کرد و راهی پیش ِ پای او صاف شد که از هر عمل ِ قرطاس و کیمیایی ، مطمئن تر و بی رنج تر بود ".

"[...] ازین گذشته ، هر سال از تمام بلاد ایران حتی هندوستان وقفقازیه و ترکستان ،مبالغی کثیر از جانب شیعیان به عنوان سهم ِ امام به خدمت ِ حجةالاسلام روانه می شد و او از آن ها قسمتی را به مستحقّین می بخشید و قسمتی را هم به تصرف ِ خود ، در می آورد ".

"حجةالاسلام از جهت ثروت غالباً مورد غبطه ی اعیان و حکّام حتی سلاطین ِ زمان ِ خود بود و اکثر ِ ایشان به او مقروض بودند و در مواقع ِ ضرورت ، از او استمداد ِ مالی می کردند و در عصر ِ او بیش تر ثروت و املاک ِ اصفهان یا در دست ِ او بود یا در دست ِ خاندان ِ صدر ِ اصفهانی ،واین حال ،همان وضعی ست که بعد از پنجاه سال بین آقا نجفی و ظلّ السلطان در همین شهر تجدید شد [...].[...] بی کفایتی ِ حاکم ِ جدید ،اوباش ِ شهر و لوطیان ِ آن جا را که به قدرت ِ علما مستظهر بودند ، به حرکات ِ زشت و اخذ ِ اموال و هتک ِ نوامیس ِ مردم واداشت و کار ِ شرارت ِ ایشان به آن جا کشید که شاه وحاجی میرزا آقاسی در سال 1255 با عده ای قشون ظاهراً به تنبیه ِ اشرار ِ اصفهان و باطناً برای ترساندن ِ حجةالاسلام عازم آن جا گردید و اگر چه عده ی کثیری از سرکشان و متعدیان و سران ِ ایشان را کشتند یا تبعید کردند ، لیکن به هیبت ِ سيّد ، صدمه ای چندان نرسید [...] و حجةالاسلام که در این تاریخ ، بسیار مسن و مریض شده بود ، دیگر از خود ، عملی نشان نداد [...] . [او] در ایام ِ قدرت ِ خویش ، سه تن از علمای مشهور را تکفیر نمود که تفصیل ِ آن در "قصص ا لعلماء" مذکور است [...] " .

" یکی از جمله تألیفات ِ مشهور ِ حجةالاسلام ، رساله ی اوست در باب ِ "وجوب ِ اقامه ی حدود ِ شرعی در غیبت ِ امام بر مجتهدین " و چون سیّد اقامه ی حدود را در زمان ِ غیبت ِ امام واجب می دانسته ، خود به امر معروف و نهی از منکر و اجرای حدود قیام می نموده و مدعی بوده است که حکم ِ من در این قبیل مسایل به عینه همان حکم ِ حضرت ِ صاحب الزمان است . عدد ِ کسانی که سیّد ایشان را در دوره ی سلطه ی خود در اصفهان به تازیانه حد زده ،از حساب بیرون است و شماره ی کسانی را که او به دست ِ خویش ،به عنوان ِ اقامه ی حدود کشته تا یک صد و بیست نوشته اند . امر ِ عجیب در کار ِ وی ، این است که او متهمین را ابتدا به اصرار و ملایمت ِ تمام و به تشویق ِ این که خودم در روز ِ قیامت پیش ِ جدّم شفیع ِ گناهان شما خواهم شد ، به اقرار و اعتراف وا مي داشته، سپس غالبا با حال گريه ايشان را گردن مي زده و خود بر كشته ي آنان نماز مي گزارده و گاهي هم در حين نماز غش مي كرده است».