يادداشت ها
کمی بد کردم !


سه سال بعد از انتشار چاپ جدید فناتیسم ، مجدداً به سال 1751،این نمایش نامه در تئاتر کمدی فرانسز به نمایش گذاشته شد.یکی از دوستان ولتر که پس از مدتی اقامت در قسطنطنیه ، زنی مسلمان را همراه آورده بود ، روزی به اتفاق او به تماشای نمایش نامه می رود.زن از دیدن آن سخت منزجر می گردد و مراتب نفرت خود را نسبت به ولتر ابراز می دارد و از دورویی ِ او که روزی در برلن پیامبر اسلام را در حضور جمعی می ستوده است،شکوه می نماید.خبر به ولتر می رسد.او گفته های زن ِ دوست ِ خود را انکار نمی کند،فقط جنبه مطایبه آمیز به آن می بخشد : " ممکن است من روزی از محمد ستایش کرده باشم.باید نسبت به خانم ها مؤدب بود.چگونه می توان از ستودن محمد در حضور ایشان که پاداش ما در بهشت ِ او هستند ، خودداری کرد؟"

ولی در ورای این شوخی ها حقیقتی نهفته است ؛ زیرا در همین نامه است که ولتر می نویسد:" من در حقّ محمد کمی بد کردم " .

از : اسلام از نظر ولتر فیلسوف و نویسنده فرانسوی ، دکتر جواد حدیدی ، مشهد، چاپخانه دانشگاه مشهد،1343،ص 46-47.