گفتگو ها
اخوان در زمستان کودتا روزنامه شهرآرا یکشنبه 28 مرداد 1397 شماره 2623 ص 4


جلال قیامی| بروز و ظهور کودتای ٢٨ مرداد در ادبیات در آغاز تأثیرپذیری‌ای پنهانی بود. این تأثیرپذیری به‌دلیل جو حاکم بر فضای آن دوران نمی‌توانست خیلی صریح و به اصطلاح «رو» بیان شود. برای همین شاعران و نویسندگان انتقادهای خود به کودتا را در لفافه و با کمک گرفتن از استعاره‌ها، کنایه‌ها و نمادها بیان می‌کردند. بسیاری از آثار آن‌ها در این زمینه در زمان خود توفیق چاپ و انتشار پیدا نمی‌کرد. شاعران و نویسندگان چنین آثاری را معمولا در محافل زیرزمینی می‌خواندند. بعدها که انقلاب شد برخی از این نوشته‌ها به‌تدریج به چاپ رسید.
در‌این‌باره احوال شعر خراسان از پایتخت جدا نیست. البته بیشتر شاعران ما در خراسان تلاش می‌کردند که غیر سیاسی باشند و شعرهای غیر سیاسی بگویند، اما برخی از آنان نتوانستند به مسائلی که در پیرامونشان رخ می‌دهد، بی‌تفاوت باشند. یکی از این شاعران مهدی اخوان‌ثالث است که معروف‌ترین شعر او یعنی «زمستان» تحت تأثیر حواشی کودتای ٢٨ مرداد سال ١٣٣٢ سروده شده است. اگر به اشعار اخوان پیش از کودتای ٢٨مرداد نگاه کنیم آن را سروده‌هایی با بن‌مایه انتقاد، غم و اندوه و حتی گله از نابسامانی اوضاع می‌یابیم. همین اشعار پس از کودتا نمایی سیاه و سرشار از یأس و ناامیدی به خود می‌گیرد و کاملا مشخص است که این اندوه در او پس از این حادثه چند‌برابر
شده است.
شعر «تسلی و سلام» با مطلع « دیدی دلا که یار نیامد/ گرد آمد و سوار نیامد» یکی دیگر از اشعار اخوان است که با تقدیمیه‌ای به «پیر‌محمد احمدآبادی» در واقع به دکتر مصدق تقدیم شده است. اگرچه اخوان بیشترین تأثیر را از این حادثه گرفته است، نام دو شاعر دیگر را هم نباید از قلم انداخت. محمدحسن حسامی محولاتی و احمد شهنا از شاعران خراسانی‌ای هستند که تأثیرپذیری از کودتای ٢٨ مرداد در اشعار آنان مشهود است.
شهنا از طرفداران آیت‌ا... کاشانی و مخالف مصدق بود. حسامی محولاتی هم همین‌طور. تنها تفاوت این دو در این بود که حسامی محولاتی از آنجا که شاعری طنزپرداز بود، انتقادهای خود را با درون‌مایه‌ طنز می سرود.