كتاب ها
خاطرات لطف علی خان درگزی

۱۳۹۶/۱۱/۲۹روزنامه شهرآرا 

آشنایی با کتاب « خاطرات لطف‌علی‌خان»، تصحیح و تحقیق سید جلال قیامی میرحسینی؛ مشروطه در قوچان

هما سعادتمند- اهالی کتاب، سید جلال قیامی میرحسینی را از طریق پژوهش‌های ادبی و گفت‌وگوهایش با چهره‌های نامدار ادب و فرهنگ مشهد می‌شناسند. حاصل این گفتگو ها در کتاب دوجلدی «ده چهره، ده نگاه» گردآوری شده است. در این کتاب‌ها، مؤلف کوشیده است در خلال مصاحبه با نامداران، به جمع‌آوری و تألیف خاطرات آنان از زبان خودشان بپردازد و به این وسیله، وضعیت اجتماعی، سیاسی و فرهنگی مشهد را در دوره زیستی هر چهره به نمایش بگذارد.
از این پژوهشگر به‌تازگی کتابی با نام «خاطرات لطف‌علی‌خان» توسط انتشارات روزگار، چاپ و وارد بازار نشر شده است که بیگانه و بی‌جهت با دیگر تألیف‌های این نویسنده نیست.
این کتاب در واقع به خاطرات روزنوشت لطف‌علی‌خان درگزی اختصاص دارد. او یکی از خان‌زاده‌های دست‌به‌قلم، هنرمند و متمول دوران مشروطه در قوچان است که رویدادهای روزانه از اتفاق‌های زندگی و نشست و برخاستش با مردم عامی، حکام و سیاست‌مداران مختلف را در این دوره خاص تاریخی به رشته تحریر درآورده است.
تاریخ آغاز این روزنوشت‌ها که ٢٨ جمادی‌الاول ١٣٢۴ ذکر شده است و تا ٧٠ روز پس از آن (حوالی تاریخ پذیرش مشروطه) ادامه پیدا می‌کند، از چند جهت دارای اهمیت است: نخست اینکه وی در این خاطرات، با ذکر اسامی گوناگون، گفتن از آلام و حالت‌های شخصی، بیان روابط اجتماعی و اخلاقی و نظرهای خود درباره وضعیت سیاسی کشور، آیینه‌ای تمام‌نما از تاریخ مشروطه پیش چشم خواننده قرار می‌دهد. از همین‌ رو، می‌توان «خاطرات لطف‌علی‌خان» را سندی معتبر و منبعی موثق از رویدادهای خراسان در این دوره تاریخی به شمار آورد که در کنار دیگر اسناد به‌جای‌مانده، قابل بررسی و ارجاع است.
در نگاه دوم، خاطرات لطف‌علی‌خان از نظر تاریخ جغرافیایی و مکانی نیز بسیار با اهمیت است زیرا او یکی از رجال پایتخت‌نشین نیست بلکه صاحب‌منصبی در شهری کوچک مانند قوچان است، شهری که اسناد به‌جا‌مانده درباره آن در مقایسه با شهرهای بزرگ ایران بسیار اندک است. لذا تطبیق نام اشخاص و مکان‌ها در خاطرات او با دیگر اسناد برجای‌مانده می‌تواند در رسم نقشه و مرزهای تازه از خراسان در دوره مشروطه مؤثر باشد. دیگر اینکه در خطوط این کتاب، می‌توان تحولات مشروطه در ایران را از نظر یک رجل بانفوذ و آگاه به سیاست مطالعه کرد. دیدگاه‌های او از این برهه تاریخی که در خاطراتش بیان شده است نظر یک فرد عامی نیست بلکه در گفت‌وگو و تعامل با سیاست‌مداران قاجاری تجربه شده است و می‌تواند قابل تأمل باشد.
نویسنده در مقدمه کتاب، داستان دستیابی به این روزنوشت‌ها را چنین بیان می‌کند: «چند سال پیش بود که برای ضبط خاطرات شادروان ناصر عاملی، شاعر و ادیب خراسانی و فرزند شادروان دکتر شیخ حسن‌خان عاملی، پزشک قدیمی و انسان‌دوست و معروف، به تهران رفتم. پیش از آن، به هنگامی که در یک گفت‌وگوی تلفنی قصدم را با دکتر شفیعی کدکنی در میان گذاشتم، بسیار از این موضوع استقبال کرد. باری، ناصر عاملی که دیگر در پیرانه سری به سر می‌برد و بسیاری از خاطراتش را نیز فراموش کرده بود، شعرها، جستارها و بسیاری از یادداشت‌های خود و برادرش، باقر عاملی در اختیارم گذاشت تا در کتاب جداگانه‌ای به نام «خانه عاملی‌‌ها» برای استفاده عموم به چاپ برسانم. بعدها در حین پژوهش و نگارش کتاب یادشده به مخطوطی برخوردم به خط و قلم سرهنگ لطف‌علی‌خان درگزی. او کارگزار و مشاور شجاع‌الدوله محمدناصرخان درگزی، فرزند امیرحسین‌خان زعفرانلو، حاکم قوچان، بود. پس از مطالعه آن‌ها، این خاطرات را که ارزش تاریخی و حتی ادبی فراوان دارد شایسته تصحیح و چاپ یافتم.»





روزنامه خراسان                                                         دوم دی ماه 1396
عرفی کتاب 
«خاطرات لطفعلی خان» گشت و گذاری در خراسان عصر مشروطه

رودسری -  خاطرات و روزنوشت‌ها، یکی از مهم ترین منابع در بررسی وقایع تاریخی است. بی‌تردید، آن‌چه که شاهدان عینی به رشته تحریر در می‌آورند، می‌تواند زوایای دیده نشده‌ای از وقایع تاریخی را آشکار کند؛ با این وجود ، اعتماد بیش از حد به روایات نقل شده در خاطرات و روزنوشت‌ها هم، فاقد وجاهت علمی و پژوهشی است و محقق باید در بررسی وقایع، به منابع متعدد و تطبیق روایت‌های تاریخی مختلف، متکی باشد. به همین دلیل، باید «خاطرات لطفعلی خان» را منبعی دست اول از وقایع روی داده در خراسان، در دوران مشروطیت، دانست که در کنار دیگر منابع در دسترس، سندی دست اول، درخور توجه و قابل بررسی از این دوره تاریخی محسوب می‌شود. «سیدجلال قیامی میرحسینی»، گردآورنده و مصحح خاطرات «لطفعلی‌خان درگزی» است. وی این کتاب را با استفاده از چند نسخه در دسترس، گردآوری و تدوین کرده است. «قیامی» در مقدمه خود بر این خاطرات، می‌نویسد:«حکومت محمدناصرخان شجاع‌الدوله و ریاستش بر ایل زعفرانلو که از 1311 تا 1320 [هـ.ق] به طول انجامید، حوادث مهمی را در خود داشته است. از این رو، خاطرات لطفعلی‌خان درگزی، به دلیل دارا بودن مطالب قابل توجه در باب حوادث مربوط به خراسان و نیز دوران حساس مشروطیت و افزون بر آن، نکته‌های مهم و خاصی درباره روابط اجتماعی و اخلاقی عصر قاجار، اهمیت فراوان دارد.» یکی دیگر از نکاتی که در این‌گونه خاطرات روزنوشت باید به آن ها توجه کرد، ثبت نام اشخاص و مکان‌های مختلفی است که دسترسی به آن ها در دیگر اسناد، امکان ندارد. خاطرات «لطفعلی‌خان درگزی» نیز، از این نظر، حاوی نکات فراوان و دست اول است، به طوری که اهل تحقیق می‌توانند با ثبت عنوان مکان‌های موجود در کتاب و تطبیق آن ها با نام‌های امروزی، به نقشه‌ای جغرافیایی با مشخصات دوران مشروطیت در خراسان دست پیدا کنند. از دیگر موضوعاتی که در این اثر، قابل بررسی و پژوهش به نظر می‌رسد، دیدگاه‌های نگارنده خاطرات، به عنوان یک خان‌زاده اهل هنر و در ضمن متمول عصر مشروطیت، درباره فواید و مضرات این جنبش است. چنان‌که «قیامی میرحسینی» نیز، در مقدمه‌اش بر کتاب، به این مسئله اشاره کرده و فرازی از خاطرات را به عنوان شاهد، آورده است:«برای این مردم، هیچ‌وقت آسایش و راحت نخواهد بود ... زیرا که بی‌جهت، این قیل و قال را فراهم کرده ... دنبال یکدیگر افتاده‌اند و هیچ نمی‌فهمند چه خبر است و چه می‌خواهند و مشروطه یعنی چه و استبداد کدام است ... و از های و هوی و قیل و قال خوششان می‌آید. به هر حال، بنده که عقلم به جایی نمی‌رسد، ولی عاقبت این حرکت مردم را خوب نمی بینم.» کتاب «خاطرات لطفعلی خان»، با تصحیح و تحقیق «سیدجلال قیامی میرحسینی»، در شمارگان 300 نسخه و قیمت 27 هزار تومان، از سوی انتشارات روزگار، روانه بازار نشر شده است